9. Februar 2001, aktualiséiert

Ewell eng Gewunnecht

An dene leschte fënnef Joer koumen eng Dose Romaner op Lëtzebuergesch eraus. Dat sinn der esou vill ewéi an denen 100 Joer virdrunn
 

Romain Hilgert
 

Konservativ Dialektfuerscher hu gemengt, datt d'Lëtzebuergscht als Sprooch laang net "zeideg" wor, fir Romaner ze schreiwen. Well de Roman ass déi jénkste Literaturform am Lëtzebuergeschen. No Gedichter an Theaterstécker Mëtt vum 19. Jorhonnert gouwen déi éischt Romaner eréischt nom véierzéngter Krich geschriwwen. Ma a Wierklechkeet woren och Lëtzebuerger Romaner op Däitsch oder Franséisch bis dohiner extrem rar.
Dobei ass e Schrëftsteller, dee Romaner schreift, dacks besser ugesinn ewéi een, dee Gedichter oder Theaterstécker schreift. Well de "biergerlechen Heldenepos" Roman gouf am 20. Jorhonnert meescht fir déi gréissten a wäertvollste Literaturform gehal.
Ma d'Lëtzebuergescht als literaresch Sprooch gët generell als aremséileg a réckstänneg betruecht. Dofir muss e Schrëftseller fäerten, datt hie manner Éier mat engem Roman op Lëtzebuergsch aleet ewéi mat engem op Däitsch oder Franséisch.
An den zwanzeger Joer, wéi déi éischt Romaner erauskoumen, schreift den N. Ries a Les Cahiers luxembourgeois (1927-28, Heft II, S. 164), "daß die Mehrzahl unserer Gebildeten überhaupt kein Verhältnis zu unserer Dialektdichtung in Vers und Prosa finden und, von hoher Dünkelwarte aus, in Bausch und Bogen alles verdammen und verachten, was bei uns veröffentlicht wird."
All Lëtzebuerger Kënschtler dreemen och duvunner, fir eng Kéier iwwer déi enk Grenze vum Land eraus Succès ze hunn. Dat ass mat Literatur op Lëtzebuergesch schons guer net méiglech.
Aus dene Grënn musse schons extra Zäite sinn, fir Romaner op Lëtzebuergesch ze publizéieren. D'Opkomme vun esou Romaner ass dofir ëmmer un nationalistesch Amenter an der Geschicht gebonn. Esouguer dann, wann et selwer keng nationalistesch Romaner sinn.
Deen éischte Roman, dem Adolf Berens (Foto) säin D'Kerfegsblo'm. En Geschicht a'us dem ale Letzeborger Volleksliewen an der Muselsprôch vun ém ale Mann (1921-1928), gouf schons 1910 geschriwwen, ma "d'Ze'iten woren démol fir d'n Drock vun ém gro'szen inländesche Roman, an nach am Hêmechsdialekt, net gensteg. Ere'scht de gro'sze Weltkre'g, wo' e's Land an der allergre'sster Gefôr fir sein Fre'ihêt geschwîeft huet, huet d'Letzeborger Volleksse'l opgereselt an d'Gemee'ter vun alle Patrioten interesse'ert u seiner Êgenôrt an u seiner Sprôch, de' d'n hecksten A'usdrock devun ass." (I, S. 141)
De Siggy vu Lëtzebuerg beschreift a séngem Roman Ketten (1928-1929) esouguer déi Identitéitskrisis an den Annexionissem um Enn vum véierzéngter Krich. Deen drëtte Roman huet de Ferd Gremling (Dohêm. Roman aus dem E'slek, 1948) am Patriotissem vum Enn vum leschte Krich publizéiert. Och hie wollt domater "der Hêmecht an hirer Sprôch e Stê setzen" (S. 8).
Dem Lucien Medernach säi Buch Deng Aen (1948 ) ass zwar e Prosatext vun 163 Säiten iwwer Léift a Krich, ma beim beschte Wëlle kee Roman.
E Roman schaaft en zozialen Universum. Wann een zu Lëtzebuerg déi zozial Realtitéit mat Sprooch beschreift, kann een do laanscht d'Sprooch kommen, déi hei geschwat gët?
De Guy Rewenig gouf mat Hannert dem Atlantik (Februar 1985) séng Äntfert op déi Fro. Et wor nees an engem nationalisteschen Ament vun der Geschicht: am Laf vum neien Nationalissem vun den achtzeger Joer, nodeems d'national Identitéit an den ecologesche Regionalissem a Moud komm woren, d'Lëtzebuerger vom Calot Angscht gemaach krut haten, si géiwen ausstierwen, an d'Steierzueler fir déi "national Zolidariteit" an der Stolkrisis mobiliséiert gi woren.
"In meinem Fall", huet der Rewenig am Abrëll 1985 der Zäitschrëft Perspektiv getréischt explizéiert, "fiel die Wahl aus zwei zwingenden Gründen aufs Lëtzebuergesche: zum einen spielt der Roman in einem Milieu (die Minettegegend, das Arbeitermilieu), das sich mit der lëtzebuerger Sprache am authentischsten schildern lässt, und durch den Gebrauch einer anderen Sprache zu stark verfremdet würde, zum andern hat das Lëtzebuergesche in der Entwicklung des Romans eine präzise Funktion. Die Hauptfigur kann nur durch ihre Sprache überleben, und je mehr diese Sprache sich als ungeeignet erweist, ganze Gesellschaftsbereiche zu assimilieren, umso stärker ist die Identität dieser Hauptfigur gefährdet."
Déi offiziell Schreifweis vun 1975 an d'Diskussioun ëm d'Gesetz, dat aus engem "Dialekt" 1984 eng "Nationalsprooch" gemaach huet, hunn d'Sprooch opgewäert a politisch méi neitral gemaach. Esou kruten d'Schrëftsteller d'Angscht geholl, fir als Folkloristen an Nationaliste marginaliséiert ze ginn. Ma vill kämpfen nach ëmmer géint dee Verdacht, zum Beispill mat dem Mëttel vun der Ironie, wa se friem Wierder demonstrativ an déi Lëtzebuerger Schreifweis quëtschen. Déi offiziell Schreifweis wor och wichteg, fir de Lieser duerch d'Gewunnecht d'Aarbecht beim Entziffere vu laange Prosatexter op Lëtzebuergesch méi einfach ze maachen.
Op eemol huet sech esouguer den intellektuellen Haass op d'Provënz ëmdréine gelooss: Leide Lëtzebuerger Kënschtler dorënner, fir um Bord vun denen zwee kulturellen Zentre Frankräich an Däitschland ze liewen an denen hir friem Sproochen ze "léinen", esou bewegt sech Literatur op Lëtzebuergesch net méi um Rand, ma an engem egene kulturellen Zenter, wéi kleng en och ëmmer ass.
D'Éditions Phi als eng vun denen éischten autonomen a professionelle Literatureditiounen hunn och gehollef, fir den Usi vun de Schrëftsteller ze vergréisseren - d'Halschecht vun alle Romaner op Lëtzebuergesch bis haut koume bei Phi eraus. Bis dohinner huet e Schrëftsteller meescht missen am Ausland gedréckt ginn, fir doheem als "richtege" Schrëftsteller unerkannt ze sinn - ma fir Bicher a Lëtzebuerger Sprooch wor dat net méiglech an dofir net néideg.
Déi lues Professionaliséierung vun der Konscht a Literatur huet et och erlaabt, fir an enger grousser Literaturform ze schreiwen, déi esou vill Zäit kascht: Am Joer, éier säin éischte Roman erauskomm, hat de Rewenig säi Beruff als Schoulmeeschter un den Nol gehaang. An den achtzeger Joer hu sech och bei ville Schrëftsteller d'Computeren duerchgesat, déi d'Sazkäschte gespuert hunn.
Hannert dem Atlantik wor den Ufank vun enger intensiver Romanproduktioun, déi - am Konträr zu den zwanzeger Joer an 1948 - bis haut virugeet. Gesellschafts- an Entwécklungsroman sinn, zum Deel direkt an Trilogien, nieweneen entstan: No denen zozialkritesche Geschichte vum Rewenig (Hannert dem Atlantik, 1985; Gemëschte Chouer, 1987; Mass mat dräi Hären, 1989; Grouss Kavalkad, 1991; Vakanz am Pazifik, 1998) hunn de Roger Manderscheid (Schacko Klak, 1988, De Papagei um Käschtebam, 1991, Feier a Flam, 1995) an de Jhemp Hoscheit (Perl oder Pica, 1998) Kandheets- a Jugenderënneronge verzielt. Dës Erënneronge sollen op Lëtzebuergesch wuel och méi direkt an "authentesch" wierken. Dogéint huet den Nico Helminger a Frascht (1990) probéiert, fir déi komplex Technike vum moderne Roman am Lëtzebuergeschen ze benotzen.
Mëtt vun den nonzeger Joer huet d'Zuel vu de Romanschrëftsteller zougeholl. D'Halschecht vun denen zwou Dose Romaner op Lëtzebuergesch sinn eréischt an dene leschte fënnef Joer publizéiert ginn. Munnech hu sech un der Moud vun der internationaler Romanliteratur orientéiert. De Georges Hausemer huet séng Obsessioune vum Eenzele séngem latzege Liewen och op Lëtzebuergesch beschriwwen (Iwwer Waasser, 1998). De Georges Kieffer huet a Schierbelen (1998)  ënner anerem iwwer d'Verziele verzielt.
Ewell koumen och déi éischt Genre-Romaner eraus, Kriminalromaner vum Josy Braun (Porto fir d'Affekoten, 1997) a Fernand le Chartreux (Helleg Muecht, 2000), Jugendromaner vum Cathy Clement - nieft dem Claudine Muno eng vun deenen zwou Romanschrëftstelleschen op Lëtzebuergesch - (Aleng, 1996; Sinus Cosinus, 1998) an déi éischt Romaniwwersetzonge vum Pol Tousch (Dräi Krimië vum Simenon, 1991) a vum Henri Muller (Nikos Kazantzakis: Dem Alexis Zorbas säi Liewen a seng Uluechten, 1999).
Dem Manderscheid an dem Clement hir éischt Romaner koume bis elo a véier Oploen eraus, dem Rewenig an Hoscheit hir éischt Romaner an dräi. Donieft koumen 1997 an 1998 Schacko Klak an De Papagei am Käschtebam an däitscher Iwwersetzong vum Georges Hausemer eraus, 1998 Mass mat dräi Hären op Franséisch vum Jean Portante. 1990 hunn de Frank Hoffmann an de Paul Kieffer Schacko Klak verfilmt.
De Literaturconcours vum Kulturministär wor 1997 fir Romaner ausgeschriwwen, a vu fënnef Romaner, déi e Präis kruten, woren der véier op Lëtzebuergesch. Dat Joer drop lounge sechs nei Romaner op Lëtzebuergesch an de Librärien. Ma anengems gouwe Romaner op Lëtzebuergesch, déi virun enger Dose Joer nach eppes ganz Exotesches woren, eng Zort Gewunnecht: Wore fir Hannert dem Atlantik nach direkt positiv Kritiken an der ganzer Press, esou ginn ewell munnech Romaner guer net méi ernimmt.
Ewell steet de Roman op Lëtzebuergesch virun engem Generatiounswiessel. No senger Trilogie vum klengen Hellegen wëllt de Guy Rewenig net méi op Lëtzebuergesch schreiwen, an och de Roger Manderscheid hält an där Sprooch op. Dofir huet d'Claudine Muno mat De Fleeschkinnek säin éischte lëtzebuergesche Roman geschriwwen. A vläicht ginn 2004, wann den nationale Literaturconcours nees wéi 1997 Romaner sicht, grad esou vill Texter op Lëtzebuergesch ageschéckt wéi 1997.

All Romaner op Lëtzebuergesch